Etty Hillesum doorgedrongen tot in de Enciclopedia Italiana

Het is niet zo moeilijk om op de hoogte te blijven van de nieuwe boeken over Etty Hillesum die in Italië verschijnen. Iets lastiger is het om de aan haar gewijde artikelen in tijdschriften en kranten op het spoor te komen. Het wordt gecompliceerd als het gaat om hoofdstukken of alinea’s over haar in publicaties over andere zaken. Af en toe overkomt het me dat ik een verwijzing aantref terwijl ik eigenlijk op zoek was naar iets heel anders.

Zoals vanmorgen. Ik zocht naar lexicale informatie gerelateerd aan Nederlandse onderwerpen in de beroemde Enciclopedia Italiana, uitgegeven door het Instituut  Treccani, opgericht in 1907 in Rome en actief tot op de dag van vandaag. De encyclopedie is in talloze bibliotheken beschikbaar, zelfs in kleinere gemeenten.  Tegenwoordig bestaat er ook een online versie. Je kunt op de EI site zowel nieuwe artikelen vinden als de bijdragen uit de jaren dertig van de vorige eeuw. Een bijzonder interessante historische bron!

In het grote artikel over Nederland – getiteld: ‘Paesi Bassi’– vond ik in paragraaf 5 van het omvangrijke hoofdstuk over literatuur  een alinea over verzetsliteratuur waarin ook Etty Hillesum wordt genoemd. Dit is mijn vertaling ervan:

De verzetspoëzie vond haar belangrijkste uitdrukkingen in “Het lied der achttien dooden”, van J. Campert en in het Het Vrij Nederlandsch liedboek (1944), waarin gedichten van verschillende auteurs zijn opgenomen. Eén van de bekendste getuigenissen van de verschrikkingen van de oorlog is Het Achterhuis (1947) van Anne Frank; een recente ontdekking is het waardevolle werk van E. Hillesum, gedood in Auschwitz: Het verstoorde leven (1981) en Brieven 1942-1943 (1986). Het thema oorlog en oorlogsherinneringen  is aanwezig in het werk van diverse auteurs: van de novelle De nacht der Girondijnen (1957) , van E. (sic) Presser, de bundels Het bittere kruid (1957) en De val (1982), van de schrijfster M. Minco, tot de roman De aanslag (1986) van H. Mulisch.

[Ik heb de Italiaanse titels + jaar van uitgave van de vertalingen van de genoemde boeken weggelaten.]

In deze alinea hebben Anne Frank, Auschwitz en Harry Mulisch een link naar de aan hen gewijde artikelen in dezelfde encyclopedie gekregen. Over Etty Hillesum werd tot nu nog geen afzonderlijk artikel gepubliceerd.

Het lijkt mij van belang dat Etty Hillesum is vermeld in deze gerenommeerde en prestigieuze Italiaanse encyclopedie. Hillesums aanwezigheid duidt erop dat haar bekendheid in dit land in stijgende lijn is. Wel moeten we bedenken, dat er in het artikel alleen auteurs worden genoemd wier werk in een Italiaanse vertaling beschikbaar is. Het lijkt me eveneens van belang, dat het deze keer nu eens niet gaat om Hillesums presentie in een specifiek segment van de Italiaanse maatschappij, maar om een plaatsje  binnen de brede context van een algemeen cultureel instrument van de bovenste plank.

 

Advertenties
Geplaatst in Italiaanse Hillesum Kroniek | Tags: , , | Een reactie plaatsen

Natalia Ginzburg in analyse

Tijdens het wachten op mijn beurt in het Romeinse oogziekenhuis was ik in de gelegenheid enkele essays te lezen uit Natalia Ginzburgs bundel Mai devi domandarmi (1970). lett.: ‘Nooit moet je mij vragen’ Ik neem aan dat dit boek nooit een Nederlandse  vertaling te beurt is gevallen, want in de database van de KB wordt alleen de Italiaanse editie vermeld. Er was geen speciale reden om de bundel te lezen. Het gebeurde een beetje als bij toeval, hoewel, niemand leest bij toeval een boek.

In het zesde hoofdstuk vertelt Ginzburg (1916-1991) over de therapie die zij bij een psychiater in Rome had gevolgd. Hij werd haar aangeraden door een vriendin, die hoog van de man opgaf. Het moet kort na 1952 zijn geweest, want in dat jaar kwam zij weer terug naar Rome, inmiddels opnieuw getrouwd. Haar eerste echtgenoot stierf begin 1944 in Rome als gevolg van de mishandelingen door de nazi’s.

De volgende elementen in het verhaal trokken mijn aandacht: zij noemt hem ‘dottor B.’, schrijft dat hij Duitser was. B. was een Jood en een jungiaan.  Op een dag probeerde hij haar het verschil tussen Freud en Jung uit te leggen, maar zij verloor al snel haar aandacht en dreigde in slaap te vallen. Het was echter de anecdote  over schrijven die mij op het spoor zette van de man achter de hoofdletter B. Ginzburg vertelt over een ontmoeting op straat met een vriendin, die haar waarschuwde voor de gevolgen van een psychoanalyse: zij zou weliswaar zelf genezen, maar haar creativiteit als schrijfster zou mét de ziekte verdwijnen. Ginzburg vertelde het dezelfde dag nog aan haar analyst, die zo reageerde:

Hij werd rood en ontstak in woede. Ik had hem nog nooit boos gezien. In zijn ogen had ik nooit anders waargenomen dan ironie en glimlach. Hij sloeg met zijn blanke, geringde hand op tafel en zei dat het niet waar was en dat mijn vriendin er niets van begreep. Als ik bij een freudiaan in analyse zou zijn gegaan, had ik mijn lust om te schrijven misschien verloren, maar hij was een jungiaan  en daarom kon mij dat niet overkomen. Sterker nog, ik zou zelfs betere boeken gaan schrijven zodra ik mijzelf beter ging leren kennen. (p. 63-64.)

Het door B. gelegde verband tussen therapie, zelfkennis en het schrijven doet mij onvermijdelijk denken aan een andere schrijfster, ook Joods, maar die anders dan Natalia Ginzburg de oorlog niet overleefde. Ik bedoel Etty Hillesum. Of Natalia Ginzburg tijdens haar laatste levensjaren Hillesums dagboek of brieven heeft gelezen, weet ik niet. Het zou kunnen, want zij stierf in 1991 en de vertaling van het dagboek – Het verstoorde leven – was in 1986 in het Italiaans beschikbaar gekomen.

Op de vraag ‘Wie gaat schuil achter de B.’ is dit het antwoord: Ernst Bernard (1896-1965), die bij Jung het vak had geleerd. Hij was in 1936 met zijn vrouw Dora uit Berlijn naar Rome gevlucht vanwege het nazisme. In 1932-33 had hij in Berlijn kennis gemaakt met Julius Spier en diens chirologie. Heeft Bernard in zijn therapeutische praktijk iets gedaan met het werk van Spier? Het zou aardig zijn daar iets meer over te vinden, niet in de laatste plaats omdat naar verluid ook Federico Fellini enige tijd bij Bernard in therapie is geweest. Merk op dat Ginzburg haar voormalige therapeut ook met zijn initiaal aangeeft. Toeval?

Geplaatst in Italiaanse schrijvers | Tags: , , | Een reactie plaatsen

Toekomstig academisch analfabetisme in Italië

Het rommelt in het land van Dante Alighieri en Umberto Eco. Gisteren, 4 februari 2017, heeft de ‘Florentijnse Groep voor een verdienstelijke en verantwoordelijke school’ zich in een open brief gericht tot de Ministerpresident, de Minister van Onderwijs en het Parlement. De brief opent met de volgende zin: “Het is nu al jaren duidelijk dat teveel leerlingen bij de afsluiting van hun middelbare schoolcarrière slecht Italiaans schrijven, weinig lezen en moeite hebben zich mondeling uit te drukken. Universitaire docenten wijzen al jaren op het gebrek van talige competentie bij hun studenten (grammatica, squolasyntaxis, woordkennis). Zij signaleren fouten die in de derde klas van de basisschool nauwelijks door de vingers worden gezien.”

 

Dit liegt er niet om. De instituties die voor het schoolsysteem verantwoordelijk zijn, wordt verweten dat zij niet adequaat op de problemen reageren. Door opeenvolgende regeringen zijn de ernstige spellingsproblemen en de veruit onvoldoende beheersing van de grammatica schromelijk onderschat. Ondanks de goede wil en grote inzet van docenten ontbreekt de politieke wil om aan oplossingen te werken, aldus de opstellers.

De brief is ondertekend door zo’n 600 universitarie docenten, afkomstig uit een zeer groot aantal academische disciplines. Onder hen nogal wat auteurs met vele én succesvolle publicaties op hun naam.

De remedie die in de brief wordt voorgesteld, blijkt zich te richten op het verwerven van voldoende basisvaardigheden van een algemene taalbeheersing. De volgende zes onderwerpen zouden nationaal moeten worden getoetst: dictee, samenvatting, tekstbegrip, lexicale kennis, grammatica en schrijven met de hand.

Voor mijn generatie geen nieuws. Het laatste punt wekt nu al geen verbazing meer op: welk kind schrijft er nog met de hand in het digitale tijdperk? Blijkens een Duits onderzoek is het niet alleen in Italië kommer en kwel.

De Italiaanse tekst van de brief vindt u hier.

Geplaatst in Over taal en vertalen | Een reactie plaatsen

Het gedicht Amor fati van Antonia Pozzi

Amor fati

Als je uit mijn duister breekt
en neerplenst
in een val
van bloed –
vaar ik met rode zeilen
door vreselijke stiltes
naar de kraters
van het beloofde licht.

13 mei 1937.

En het origineel:

Amor fati

Quando dal mio buio traboccherai
di schianto
in una cascata
di sangue –
navigherò con una rossa vela
per orridi silenzi
ai cratèri
della luce promessa.

13 maggio 1937.

 

AntoniaPozzi, mei 1937

Mei 1937.

De Italiaanse dichteres Antonia Pozzi werd geboren op dinsdag 13 februari 1912 in Milaan. Op 3 december 1938 werd haar levenloze lichaam gevonden in de buurt van de abdij Chiaravalle ten zuiden van de stad. Op een briefje in haar handschrift vroeg zij begraven te worden aan de voet van het Grigna gebergte. Haar wens werd vervuld. Haar graf bevindt zich op het kerkhof van het bergdorp Pasturo waar haar familie een huis bezat en zij gelukkige jaren van haar korte leven heeft doorgebracht.

Haar vader Roberto Pozzi heeft lang geprobeerd de zelfmoord van zijn dochter te verdoezelen. Sinds enkele jaren krijgt Antonia Pozzi de aandacht die zij verdient: haar werk is volledig uitgegeven en over haar leven werden enkele films gemaakt. Ik kom er nog op terug.

 

Geplaatst in Italiaanse schrijvers | Tags: , | Een reactie plaatsen

Paul 1999 – 2016

20150718_082042

18 juli 2015

Op vrijdagavond 20 mei om kwart voor acht is Paul voorgoed ingeslapen.

Wanneer hij werd geboren, is niet bekend. Door de honger gedreven, had hij in het voorjaar van 1999, op enkele meters afstand van de deur van het kantoor van onze uitgeverij, timide miauwend de aandacht getrokken. Dit was Paul ten poten uit: een slim mengsel van verlegen- en bescheidenheid die hij vooral ten opzichte van de eerste bewoner van dit huis in stelling bracht. Max was direct gecharmeerd van deze soortgenoot, wiens vacht dezelfde kleuren had. Dat hielp om de acceptatie vlotjes te laten verlopen en een serene kattenvriendschap kwam tot stand.

29 oktober 2015, in Sant'Oreste.

29 oktober 2015

Ons samenzijn heeft een kattenleven lang geduurd.

Paul werd daags na opname in ons gezin vernoemd naar de Zwitserse kunstenaar Paul Klee. Tegen de verwachting was het evenwel niet de schilderkunst die  hem boeide, maar heeft hij de kunst van het autobiografisch schrijven als object van studie gekozen. Het motto van de Zwitser, dat kunst niet het zichtbare weergeeft, maar zichtbaar maakt, achtte de santorestese Paul ook als idee voor de studie van dagboeken van belang.

Het graf van Paul

Het graf van Paul

Op zondag 22 mei heeft Paul na 17 jaren zijn laatste rustplaats bereikt.

Hij was de waarheidsgetrouwe onschuld zelve. Onbaatzuchtig gaf hij zijn liefde aan allen die hem omringden, zonder voorkeur voor vier- of tweevoeters. Hij was het zonnetje in huis.

Dag Paul.

 

Geplaatst in Afscheid | Tags: , | Een reactie plaatsen

De paus en de dichter over grenzen in Europa

Met zijn korte bezoek aan de op het Griekse eiland Lesbos geblokkeerde vluchtelingen heeft paus Franciscus een niet mis te verstane boodschap bij de Europese politieke leiders willen deponeren. Al eerder heeft hij tegen ‘het bouwen van muren’ geageerd, maar tegen het groeiende nationalisme is zo te zien geen kruid gewassen. Hoe hoger de nood hoe meer men zich terug trekt op eigen erf.

Ik moest denken aan wat er in 1938 gebeurde na wat de geschiedenis is ingegaan als de Kristallnacht: de ‘progrom’ in Duitsland in de nacht van 9 november. De dagen erna steeg de behoefte bij vele Duitse Joden de grens te overschrijden om in Nederland een veilig onderkomen te zoeken of eventueel door te reizen. Het antwoord van de Nederlandse regering liet niet op zich wachten. Solidariteit? Vergeet het maar. Men sloot de grenzen. Onder sterke druk vanuit de bevolking kwam er weer wat rek in het beleid van toelating.

Enkele jaren voor zijn dood op 8 maart 1937 schreef de dichter Albert Verwey het gedicht “Tot de sluiters van grenzen”. Hij was van de politieke situatie in Duitsland goed op de hoogte. Dit is de eerste strofe:

Omdat gij andre talen spreekt
En muren om uw staten bouwt
En op uw sterk geweld betrouwt,
Waan daarom niet
Dat ge mijn orde breekt:
Want de aarde is mijne en tot het verst verschiet
Draag ik mijn woorden
Van Zuid naar Noorden,
Van Oost naar Westen
Vrij als de wind:
Talen noch vesten
Kunnen mij tarten
Die alle harten
Doordring en bind. […]

Het volledige gedicht kunt u hier bekijken, ik citeer de negende strofe van acht verzen die het gedicht besluiten.

Open uw grenzen.
Doe al uw dwaasheid weg.
Voeg u als bescheiden mensen
In het gemeenzaam overleg.
Wij zullen de aarde bouwen
Met u, met allen.
Laat dan uw bijlen in de stammen houwen
Van haat en bijgeloof, zodat zij vallen.

Na bijna tachtig jaar zijn het woorden om opnieuw te lezen en te overdenken. De opgejaagden zijn anderen, zij komen uit landen met andere tradities en culturen, maar de haat en het bijgeloof lijken in het tolerant geheten Europa onverminderd krachtig de ‘sluiters van grenzen’ wind in de zeilen te blazen.

 

Geplaatst in Rome | Een reactie plaatsen

Fulvio Manara 1958 – 2016

Goede Vrijdag, Pasen 2016.

Het bericht dat Fulvio Manara op vrijdag 25 maart in de avonduren aan een hartaandoening was overleden, kwam echt onverwacht. Hij was thuis aan het werk in zijn studio. Werk wil zeggen lezen en schrijven.

Fulvio C.P. Manara (geb. 29 juni 1958) doceerde Sociale pedagogie aan de Universiteit van Bergamo. Fulvio’s primaire belangstelling en liefde gingen uit naar het onderzoek, naar de bestudering van de teksten die hij voor de samenleving van belang achtte. De denkers en schrijvers  die bovenaan zijn ‘werklijstje’ stonden, waren Mahatma Ghandi, Ramon Panikkar en Etty Hillesum. Bij de keuze van de auteurs die aan zijn leven en onderzoeksactiviteiten richting gaven, waren de thema’s van de geweldloosheid en de mensenrechten doorslaggevend. Daarin paste zijn visie op het dagboek van Etty Hillesum als ‘Libro di formazione’, naar zijn opvatting een tekst die vormende en educatieve kwaliteiten in zich bergt.

Onze eerste ontmoeting dateert uit 2004. Hij vroeg mij naar Bergamo te komen om iets rond Etty Hillesum op touw te zetten. Sindsdien hebben wij een grote hoeveelheid initiatieven op dit gebied gerealiseerd waar velen in binnen en buitenland bij werden betrokken, niet in de laatste plaats dankzij Fulvio’s uitgebreide (inter)nationale netwerk – waartoe ook verschillende aan het EHOC verbonden Hillesumonderzoekers – en ondanks de 600 kilometer die ons scheidden.

Deze afstand is sinds vorige week vrijdag onoverbrugbaar geworden. Zijn opgewekte getuigenis van sympathie en vriendelijkheid, uitgedrukt in zijn heldere ‘Ciaaoo Gerrit’ bij het opnemen van de telefoon, was heerlijk om te horen.

Op Tweede Paasdag is Fulvio begraven, in de namiddag in Albino, bijna 14 kilometer ten noord-oosten van Bergamo, waar hij met zijn vrouw Alida en drie kinderen Elia, Lucia en Jacopo woonde.

Velen van ons zullen met weemoed terugdenken aan zijn vriendelijke gezicht waarop zijn zachte glimlach je welkom heette.

Dag Fulvio.

Fulvio in chiesaOp deze foto loopt Fulvio in de aula magna van de Universiteit van Bergamo. Het Departement Menswetenschappen waar hij werkte is gevestigd in het het voormalige klooster Sant’Agostino waar de recent gerestaureerde ontwijde kerk onderdeel van is.

Door te klikken op de foto kunt u de details bekijken. De foto werd gemaakt door Maughn Gregory (Montclair State University), die op uitnodiging van Fulvio in oktober 2015 als visiting professor in Bergamo les gaf.

Geplaatst in Afscheid | Tags: , | Een reactie plaatsen