Bij de dood van Etty Hillesum, in Auschwitz ?

Op welke manier en wanneer Etty Hillesum, haar ouders en Mischa in het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau om het leven kwamen, is een vraag die regelmatig aan Hillesum-onderzoekers wordt voorgelegd. Het kortste antwoord is: we weten het niet.

In de zesde bijgewerkte editie (september 2012) van de nagelaten geschriften vermeldt Klaas Smelik het volgende:

“Volgens het Rode Kruis zou Etty op 30 november 1943 in Auschwitz zijn omgekomen, haar broer Mischa op 31 maart 1944, in KZ Warschau. Deze data zijn echter slechts bij benadering. Het is niet onwaarschijnlijk dat beiden reeds eerder aan de onmenselijke ontberingen zijn bezweken.” (Het werk, xviii.)

Tot op dit moment zijn geen getuigenissen of andere bronnen overgeleverd waaruit met meer nauwkeurigheid zou kunnen worden afgeleid wat er met hen is gebeurd.

Het Rode Kruis heeft de in het citaat genoemde data vastgesteld op grond van inschattingen over wat zich in het algemeen heeft afgespeeld in de kampen en welke overlevingskansen de slachtoffers hadden. De Nederlandse wetgeving van na de oorlog bepaalde dat van elke vermiste, na het verstrijken van een zekere periode, een overlijdingsdatum moet worden vastgesteld en geregistreerd. Het overlijden verkreeg op die manier jurische waarde, weliswaar van formeel-jurische aard, maar essentiëel voor de rechten van de (eventuele) nabestaanden. Over deze kwestie kan informatie worden ingewonnen op de website oorlogsgetroffenen. Het thema is daar opgenomen onder de naam Verificatieonderzoek en wordt uitgebreid behandeld. Ook een bezoek aan het Nationaal Archief kan nuttig zijn.

Enerzijds de vraag wat er precies is gebeurd na het vertrek van Etty Hillesum en haar familie (zonder Jaap) uit kamp Westerbork op 7 september 1943. Anderzijds de juridische aspecten, die daarover geen uitsluitsel geven. Op eerste vraag kan geen antwoord komen. We weten niets over wat zich in de trein en in het kamp met betrekking tot de Hillesums heeft afgespeeld. Het is zelfs denkbaar dat Etty Hillesum elders is overleden, bij voorbeeld door uitputting in een van de vele satellietkampen waar zij mogelijk te werk was gesteld. Vast staat alleen dat de Hillesums niet zijn teruggekeerd en het gezin na de oorlog juridisch gezien als vermist werd geregistreerd tot de dag dat het Rode Kruis besloot voor elk van hen een overlijdensdatum te bepalen en in een akte op te nemen.

Op grond van wat er met andere slachtoffers van het naziregime in Auschwitz en elders is gebeurd, kunnen we ons wel een zekere voorstelling maken van het lot dat de ouders van Etty Hillesum heeft getroffen. Zij werden waarschijnlijk op zaterdag 10 september 1943 reeds ter dood gebracht, omdat zij vanwege hun leeftijd behoorden tot de categorie voor slavenarbeid onbruikbaren.

Voor Mischa en Etty Hillesum gold dat niet. Zij waren potentieel geschikt voor arbeid (criteria: leeftijd en jonge vrouw zonder kinderen). In zijn boek Mischa’s spel stelt de historicus Jan Willem Regenhardt de interessante historische hypothese voor, dat Mischa Hillesum na enige tijd uit kamp Auschwitz naar Warschau zou zijn gedeporteerd om daar werk te verrichten. Helaas blijft het ook in zijn boek bij een reeks veronderstellingen, die zonder een adequate historische ondersteuning aan de lezer worden voorgezet.

Voor zijn zuster Etty is een dergelijke hypothese zelfs niet te formuleren. Het lijkt voor de hand liggend voorlopig aan te nemen dat de plaats van overlijden Auschwitz-Birkenau was omdat ze daar is aangekomen. De datum laten we voor wat hij is: van formeel-bureaucratische aard, ook al omdat ik niet bij voorbaat wil uitsluiten dat zij ná 30 november 1943 is omgekomen, bij voorbeeld in januari 1944, of reeds in de loop van september 1943.

Bibliografisch:

Etty Hillesum, Het werk 1941-1943. Uitgegeven onder redactie van Klaas A.D. Smelik. Tekstverzorging door Gideon Lodders en Rob Tempelaars. Zesde herziene en aangevulde druk. Balans, Amsterdam, 2012.

Jan Willem Regenhardt, Mischa’s spel en de ondergang van de familie Hillesum. Balans, Amsterdam, 2012.

Gerrit Van Oord, “Historie en legende rondom het gezin van Louis Hillesum. Een beschouwing over Mischa’s spel en de ondergang van de familie Hillesum.” In Etty Hillesum in perspectief. (Etty Hillesum Studies 4.), Academia Press, Gent, 2012, 139-152. (Met literatuurverwijzingen.)

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Italiaanse Hillesum Kroniek en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Plaats hier uw reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s