De Joodse moestuin op de Aventijn

De weinige keren dat ik de Romeinse Gemeentelijke rozentuin op de Aventijn heb bezocht, was mij niets bijzonders opgevallen; behalve de plaats. Elk jaar wordt in mei in deze schitterend gelegen tuin de best bevonden nieuwe roos bekroond. De internationale wedstrijd “Premio Roma”, is dit jaar (2010) aan de 68e editie gekomen. Van de 89 ingezonden nieuwe rozen werd de gele roos van de Japanse kweker Keisei gelauwerd. Wie van plan is Rome in het voorjaar het voorjaar te bezoeken, in de maanden april-mei, moet deze rozentuin (roseto) beslist niet overslaan.

Gemeentelijke Rozentuin

Maar aangezien de woorden ‘Joodse moestuin’ in de titel van dit stukje voorkomen, zal ik u niet langer afleiden, want ik wilde het hebben over één van de twee voormalige Joodse begraafplaatsen in Rome. De eerste bevond zich buiten de Porta Portese. Het was de oudste begraafplaats. Maar het gaat mij hier om de tweede, die daarna kwam omdat uitbreiding noodzakelijk werd. Dit Joodse kerkhof werd in het jaar 1645 op de Aventijn aangelegd. Het terrein werd met pauselijke dispensatie aangekocht door de Joodse “Compagnia della Carità e della Morte”; volgens de koopakte van 14 september 1645 bedroeg de koopsom 4100 scudi.

Een opmerkelijk detail wil ik niet achterwege laten: in de christelijke volksmond werd de begraafplaats ook wel “ortaccio” genoemd. “Orto” is het Italiaanse woord voor een afgebakend stukje grond waarop groente wordt verbouwd, een moestuin; de pejorative vorm ‘ortaccio’ staat voor iets als ‘rotte moestuin’. Met hetzelfde doel werd de term “serraglio” gebruikt, in de betekenis van een omheinde ruimte waarin beesten bijeen gedreven waren, die door het publiek bekeken konden worden. Volksvermaak.

De begraafplaats op de Aventijn werd in de loop van de 18e eeuw (in 1728 en 1775) uitgebreid met aanliggende terreinen. Maar in 1934 werden de stoffelijke resten en de grafzerken overgebracht naar de begraafplaats Verano, een flink deel van de graven werd geruimd. Hoewel de begraafplaats sinds 1645 heeft heeft gefunktioneerd, waren er na deze bijna 300 jaar maar weinig zerken te verhuizen. De reden daarvoor is eenvoudig te achterhalen: het pauselijk verbod uit 1625 om Joodse graven van uiterlijke kenmerken te voorzien werd pas in 1846 afgeschaft.

En zo komen we dan in de twintigste eeuw. De begraafplaats op de Aventijn diende plaats te maken voor de weg die – nu nog – langs het Circus Maximus loopt. Het terrein moest daarom in 1934 aan de Gemeente Rome worden verkocht. In die tijd was Mussolini aan het bewind. De hoogtijdagen van fascistische regiem. De rassenwetten zouden pas enkele jaren later (1938) afgekondigd worden. In de bronnen die ik ken, wordt geen direct verband gelegd tussen de verplaatsing van de graven en het fascisme. De operatie had kennelijk geen andere dan urbanistische motieven.

Gedurende de oorlog werd het terrein werkelijk gebruikt als moestuin; na de oorlog lag het enkele jaren braak; in 1950 kwam de Gemeente Rome met het plan er een rozentuin aan te leggen. De in 1931 op de Oppius gestichtte rozentuin was namelijk in de oorlog verwoest. Nu kwam men met het voorstel het terrein nabij het Circus Maximus voor dat doel te bestemmen. De Romeinse Joodse Gemeenschap ging accoord.

Volgens Attilio Milano, aan wiens boek Il Ghetto di Roma (21988, p. 259-267) ik enkele van de bovenstaande notities ontleen, werd degene die tot 1934 in de gelegenheid was deze Joodse laatste rustplaats te bezoeken, “deelgenoot van de weldadige rust die heerste op deze plaats, die was  omringd door schilderachtige cipressen en vanwaar men een koninklijk uitzicht had op de Palatijn en op de Caelius”. (p. 267)

De hedendaagse bezoeker wordt aan de oorspronkelijke bestemming herinnerd door de vorm die de tuin heeft gekregen: de paden waartussen de rozenperken zijn gesitueerd, volgen het patroon van de armen van de Joodse Menoràh. Iets kan men ervan zien op bijgaande foto, maar via Google Maps kunt u een betere indruk krijgen. Tikt u het volgende adres maar in: “via di valle murcia roma”, klik een aantal malen op + om het beeld te vergroten en u ziet de middenschacht en de zesarmige vorm vanzelf verschijnen.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Rome en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

Plaats hier uw reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s